1926 tarihli Ankara Anlaşması http://www.beyazrenkler.org
Türkiye, İngiltere ve Irak Hükümetleri Beyninde Ankara'da Münakit Hudud ve Münasebatı Hasenei Hemcivari Muahedenamesi
Andlaşmanın İmza yer ve tarihi : Ankara, 5 Haziran 1926
Onay Kanununun tarih ve sayısı : 7 Haziran 1926, Sayı 911
Resmi Ceride ile neşir ve ilânı : 18 Temmuz 1926, sayı 424
D Ü S T U R : lll. tertip, Cild 7, Sahife 1642
ONAY KANUNU
Madde 1. Türkiye, İngiltere ve Irak Hükûmetleri arasında Ankara'da 5
Haziran 1926 tarihinde İmza olunan Hudud ve Münasebatı Hasenei
Hemcivari Muahedesi Büyük Millet Meclisince kabul ve tasdik olunmuştur.
Madde 2. İşbu muahedenin icrayı ahkâmına İcra Vekilleri Heyeti memurdur.
TÜRKIYE, INGILTERE VE IRAK HÜKÜMETLERI BEYNINDE ANKARA'DA 5 HAZIRAN
1926 TARIHINDE MÜNAKIT HUDUT VE MÜNASEBATI HASENEI HEMCIVARI
MUAHEDENAMESI
Bir taraftan
Türkiye Reisicumhuru Hazretleri
Ve diğer taraftan
Haşmetlû Büyük Britanya ve İrlanda Kıraliyeti Müttehidesi, Mâverayı
Ebhar Britanya arazisi Kıralı ve Hindistan İmparatoru hazretleri ve
haşmetlû Irak Kıralı hazretleri.
Lozan'da imza edilen 24 temmuz 1923 tarihli muahedenin Türkiye ile Irak
arasındaki hududun tâyini hakkındaki ahkâmını derpiş ederek Irakı
müstakil bir devlet ve kendisiyle İngiltere arasında münakit 10
Teşrinievvel 1922 ve 13 kânunusani 1926 tarihli muahedelerden münbais
münesabatı mahsusayı tanıyarak hudut mıntıkasında aralarındaki âhenk ve
hüsnü amizişi ihlâl edebilecek her gûna hadisatı bertaraf etmek
arzusiyle
Bu bapta bir muahede akdine karar vermişler ve berveçhizir murahhaslarını tâyin etmişlerdir: şöyle ki:
Türkiye Cumhuriyeti Reisi Hazretleri:
İzmir Mebusu ve Türkiye Cumhuriyeti Hariciye Vekili Dr. Tevfik Rüştü
Beyefendi Hazretleri. Haşmetlû Büyük Britanya ve Irlanda Kıraliyeti
Müttehidesi Mâverayı Ebhar Britanya arazisi Kıralı ve Hindistan
Imparatoru Hazretleri.
Haşmetlû Britanya Kıralı Hazretlerinin Türkiye Cumhuriyeti nezdinde
fevkalâde sefir ve murahhası asaletlû Sir Ronald Charles Lindzey.
K.C.M.G., C.B.C.V.O. Hazretleri.
Haşmetlû Irak Kıralı Hazretleri.
Irak Müdafaai Milliye Vekil Vekili Miralay Nuri Sait, S.M.J.D.S.O. Hazretleri.
Müşarünileyhim yolunda ve muntazam bulunan salâhiyetnamelerini tebliğettikten sonra ahkâmı âtiyeyi kararlaştırmışlardır:
BIRINCI FASIL
Türkiye ile Irak arasındaki hudut
Madde 1: Türkiye ile Irak arasındaki hudut Cemiyet-i Akvam’ın 29 Ekim
1924 tarihli toplantısında kararlaştırıldığı şekilde (Brüksel Sınır
Çizgisi) kesinleşmiştir.
Madde 2: Son fıkrası saklı kalmak üzere 1. maddede tesbit edilmiş hudut
bu antlaşmaya bağlı 1/250000 ölçekli harita üzerinde gösterilmiştir.
Metin ile harita arasında aykırılık vukuunda metin geçerli olacaktır.
Madde 3: 1. maddede tasrih edilen hudut hattını arazi üzerinde
belirlemek üzere bir “Hudut Komisyonu” kurulacak, bu komisyon Türkiye
Hükûmetince tayin olunacak iki yetkili ve İngiltere ile Irak
hükûmetleri tarafından beraberce tayin edilecek iki temsilci ile uygun
gördüğü takdirde İsviçre Cumhurbaşkanınca İsviçre vatandaşları
arasından seçilecek bir başkandan oluşacaktır. Komisyon en kısa sürede
ve en geç bu antlaşmanın yürürlüğe konulmasından başlayarak altı ay
içinde toplanacak ve çoğunluğun alacağı karara bütün tarafların uyması
mecburî olacaktır.
Tahdid-i Hudut Komisyonu her durumda bu antlaşmadaki tarifleri pek
yakından takibe gayret edecek, komisyonun masrafları Türkiye ile Irak
arasında eşit olarak taksim olunacaktır. İlgili devletler komisyonun
vazifesini yapabilmesi için gerekli yerleşme, işçi, malzeme ile ilgili
bütün mevzularda gerek doğrudan doğruya gerekse mahallî makamlar eliyle
yardım etmeyi taahhüt ederler.
Söz konusu devletler bundan başka komisyonca konulacak nirengi
noktalarına, hudut işaretlerine kazık ve alâmetlere riayet etmeyi
taahhüt ederler.
Hudut işaretleri birinden diğeri görülebilecek surette yerleştirilecek
ve üzerlerine numara konulacaktır. Bunların mevkileri ile numaraları
bir harita üzerinde gösterilecektir.
Hudut belirleme kesin zabıtnamesi.; ve buna ekli harita ve vesikalar üç
nüsha olarak tanzim edilecek ve bunlardan ikisi hemhudut devletlerin
hükûmetlerine ve üçüncüsü, aslına uygun tastiklenmiş suretleri Lozan
Antlaşması’na imza koyan devletlere tebliğ edilmek üzere, Fransa
Hükûmeti’ne verilecektir.
Madde 4: 1. madde mucibince Irak’a terkedilen arazideki ahâlînin
tabiiyyeti Lozan Antlaşması’nın 30-36. maddelerine dayanılarak
halledilecektir.
Taraflar Lozan Antlaşması’nın 31, 32 ve 34. maddelerinde kayıtlı, seçme
hakkının bu antlaşmanın yürürlüğe konulduğu tarihten başlayarak on iki
ay müddetle geçerli olabileceğini kararlaştırmışlardır.
Bununla beraber Türkiye, ahâlîden seçme haklarını Türkiye uyruğu için
kullananların işbu haklarını tanımak hususunda hareket serbestisini
muhafaza eder.
Madde 5: Taraflardan herbiri 1. maddede belirlenen sınır hattının kesin
ve bozulmaz olduğunu kabul ederek bunu değiştirmeye matuf her türlü
teşebbüsten sakınmayı taahhüd eder.
IKINCI FASIL
Madde 6: Taraflar bir veya birkaç silahlı kişinin sınır mıntıkasında
yağmacılık veya eşkiyalık yapmak maksadıyla girişecekleri hazırlıklara,
sahip oldukları bütün vasıtalarla karşı koymayı ve bunların sınırdan
geçmelerine mani olmayı karşılıklı olarak taahhüd ederler.
Madde 7: 11.maddede zikredilen yetkili memurlar sınır mıntıkasında
yağmacılık veya eşkiyalık yapmak için bir veya birkaç silahlı kişinin
hazırlıklarda bulunduklarını haber aldıklarında ihmal etmeden
birbirlerini haberdar edeceklerdir.
Madde 8: 11.maddede zikredilen yetkili memurlar, bulundukları yerlerde
yapılmış olabilecek bütün yağmacılık ve haydutluk fiillerinden
karşılıklı olarak birbirlerine haber vereceklerdir.
Haberdar edilecek memurlar ellerindeki bütün vasıtalarla söz konusu
fiillerin fâillerinin sınırdan geçmelerine mani olmaya gayret
edeceklerdir.
Madde 9: Silahlı bir veya birkaç kişi sınır mıntıkasında bir cinayet
veya cürüm işledikten sonra diğer sınır mıntıkasına ilticâ ederse
oranın, bu kişileri silahları ve yağma ettikleri eşya ile birlikte,
uyruğu bulunduğu tarafa teslim etmesi mecburîdir.
Madde 10: Antlaşmanın işbu faslının tatbik mıntıkası Türkiye’yi
Irak’dan ayıran bütün sınır ile bu sınırın iki yanında 75 km.
derinliğinde bulunan mıntıkadır.
Madde 11: Antlaşmanın işbu faslını tatbik etmekle görevli yetkili
memurlar şunlardır: Umumî işbirliğini tanzim ve alınacak tedbirlerin
mesuliyeti kendilerinde olmak üzere; Türkiye tarafından askerî sınır
kumandanı, Irak tarafından Musul ve Erbil mutasarrıfları; mahallî
bilgilerin ve acil tebligatın teatisi için Türkiye tarafından vâlilerin
uygun görmesi ile tayin edilecek memurlar; Irak tarafından Zaho,
kaymakamı; İmâdiye, Zibar, Revanduz kaymakamlarıdır.
Türkiye ve Irak hükûmetleri gerek on üçüncü maddede zikrolunan Dâimi
Hudut Komisyonu marifetiyle ve gerek siyasî yolla birbirini haberdar
ederek, idarî sebeplerden dolayı yetkili memurların listesini
değiştirebileceklerdir.
Madde 12: Türkiye ile Irak memurları diğer taraf uyruğundan olup, kendi
toprakları üzerinde bulunan aşiret beyleri, şeyh veya öteki azaları ile
resmî veya siyasî mahiyete sahip her türlü haberleşmeden
kaçınacaklardır. Taraflar sınır mıntıkasında diğer devlet aleyhine
yönelmiş hiçbir propaganda teşkilâtına ve topluluğuna izin
vermeyeceklerdir.
Madde 13: Antlaşmanın bu faslının hükümlerinin icrasını kolaylaştırmak
ve genellikle sınır üzerinde iyi komşuluk münasebetlerini sürdürmek
üzere zaman zaman Türkiye ve Irak hükûmetleri tarafından karşılıklı
olarak tayin edilecek, eşit sayıda memurlardan mürekkeb bir “Dâimî
Hudûd Komisyonu” kurulacak ve en az altı ayda bir kere ve durum
gerektirdiği takdirde daha sık olarak toplanacaktır. Sıra ile Türkiye
ve Irak’da toplanacak olan bu komisyon, antlaşmanın bu faslının
hükümlerinin icrasına müteallik işleri ve ilgili sınır mıntıka
memurları arasında anlaşmazlığa sebebiyet veren, diğer her türlü sınır
meselelerini dostça çözmek vazifesiyle mükellef olacaktır. Komisyon bu
antlaşmanın yürürlüğe girdiği tarihi takib eden iki ay zarfında ilk
olarak Zaho’da toplanacaktır.
ÜÇÜNCÜ FASIL
Ahkâmı umumiye
Madde 14: Her iki ülke arasında ortak çıkarlar sahasını genişletmek
maksadıyla, Irak Hükûmeti bu antlaşmanın yürürlüğe konulması gününden
itibaren 25 sene müddetle, 14 Mart 1925 tarihli İmtiyaz
Mukavelenamesi’nin 30.maddesi mucebince “Turkısh Petroleum
Kumpanyası”ndan, petrol ihraç edebilecek olan şirketlerden veya
şahıslardan, teşkil edilecek olan muavin şirketlerden sağlanan
gelirlerin %10’unu Türkiye Hükûmeti'ne ödeyecektir.
Madde 15: Türkiye ve Irak, dost devletler arasında geçerli bir
“suçluların iadesi” antlaşması yapmak üzere açık müzakerelere girişmeğe
karar vermişlerdir.
Madde 16: Irak Hükûmeti kendi ülkesinde ikamet eden şahısları bu
antlaşmanın imzasına kadar Türkiye lehindeki düşünce ve siyasî
hareketlerinden dolayı tedirgin etmemeği ve onlara en geniş manada bir
genel af tanımayı taahhüd eder.
Bu konuda verilmiş mahkeme kararlarının hepsi geçersiz kabul edilecek ve sürdürülmekde olan bütün kovuşturmalar durdurulacaktır.
Madde 17: Bu antlaşma tasdiknamelerin teatisinden itibaren yürürlüğe
girecektir. Antlaşmanın ikinci faslı antlaşmanın yürürlüğe girdiği
tarihten itibaren on sene müddetle yürürlükte kalacaktır.
Antlaşmanın yürürlüğe girdiği tarihten itibaren iki sene sonunda
taraflardan her biri söz konusu faslı kendi açısından feshetmek hakkına
sahip olacaktır. Keyfiyet, feshin bildirildiği tarihten itibaren bir
sene sonra geçerli olacaktır.
Madde 18: Bu antlaşma taraflarca tasdik edilecek ve tasdiknameler
süratle Ankara’da teati edilecektir. Antlaşmanın tasdiklenmiş suretleri
Lozan Antlaşması’nı imza eden devletlere gönderilecektir.
Ankara'da 5 haziran 1926 tarihinde üç nüsha olarak tanzim edilmiştir.
İmza İmza
Dr. Tevfik Rüştü R.C.Lindzey
(Mühür) (Mühür)
İmza: Nuri Sait (Mühür)
EKLENMİŞ
Türkiye ile Irak arasındaki hudut
MADDE 1
Türkiye ile Irak arasındaki hattı hudut Cemiyeti Akvamın 29
teşrinievvel 1924 tarihli içtimaında takarrür etmiş olan güzergâha
tevfikan berveçhi zir sureti katiyede tâyin edilmiştir:
Dicle nehri ile Habur çayının noktai iltikalarından bed ile Habur
çayının hattı mutavassıt veya Talvegin'i takiben mezkûr çayın Hazil
çayı mültekasına kadar;
Siyomez'den geçen çay mültekasının membaına doğru üç kilometrede kâin
bir noktasına kadar Hazil çayının hattı mutavassıt veya Talveği;
Bu noktadan itibaren sıyomezden geçen çay kolu havzasının şimalindeki tepeye kadar şarka doğru giden bir hattı müstakim;
Bu havzanın şimalindeki tepeden Bilâkiş dağına kadar;
Bu noktadan itibaren Bayco çayının Robozak'taki kolunun menbaına kadar;
Bu çay ile Robozak'ın şark-cenubu şarkisindeki 6834 rakımından inen çayın Robozak'ın cenubunda kâin mülteka kısmına kadar;
6834 rakımlı tepeden şimal-şarkı şimalisindeki boğaza kadar bir hattı müstakim;
şark istikametini takiben bu boğazdan inen küçük çay Talveği'nin Habor çayı ile noktai iltikasına kadar;
Habor çayı mansabına doğru tahminen bir buçuk kilometre boyunca mezkûr
çayın Aroş ve Ceramos mıntakasından inen bir çay ile iltikasına kadar;
Bu çayı takiben, Kâşure'den gelen çayı şimalde bırakarak birincisi
Ceramos'tan ve ikincisi Aroş'tan inen iki mühim kolun yekdiğeriyle
telâkisine kadar;
Bu mültekadan bâlâda mevzuubahis olan iki kolun arasındaki suların
hattı taksimi üzerinde 6571 rakımına şarka müntehi olan bu vadi
Talveği;
Evvelkinin şarkında kâin 9063 rakımına kadar bu hattı taksimi meyah ve
sonra Lizen çayı havzasının cenup tepesiyle Ceramus'tan gelen kol
havzası ve tepesinin noktai telâkısine kadar;
-Ora-dan inen zap çayı kolu havzasının şimal tepeleri boyunca bu sonuncu tepe hattı;
Özkaya'nın tahminen iki kilometre garp-şimali garbisindeki tepesine kadar;
Özkaya'nın kurbunda ve şimali şarkisinde kâin bu zirvenin Zap kolunun membaına kadar bir hattı müstakim;
Zap çayına kadar bu kolun mecrası;
Zap çayını mansabına doğru takiben Bayçoka'nın bir kilometre cenubunda kâin bu noktaya kadar;
Bebehi'nin cenubundan ve (Çal) ın şimalinden geçen çay havzasının cenup tepesine kadar şark istikametinde,
Berican'dan geçen Zap kolunun cenup hattı bâlası boyunca imtidat eden
ve (şilok) un garp-cenubu garbisinde Avmarek'in menbaına yakın bulunan
noktaya kadar bir hattı müstakim;
İşbu menbaa kadar bir hattı müstakim;
Bu membadan (Avmarek) in garbi kolu, (Kesrik) ve (Nervek) arasındaki
boğaza inen küçük çay mültekasına kadar, Bu küçük çay kendi menbaına
kadar, Mültekası Nervek şimalindeki Avmarek'in şark kolundan müteşaip
suya kadar en kısa mesafe; Bu su kendi mansabına kadar; Bu mültekadan
Avmarek ile Rudbarşin sularının ayrıldığı hattı balâya olan en kısa
mesafe; Bu hattı balâ, şeh Muammer kurbunda ve şimalinde bu çaya akan
Rutbarşin kolu membaına en yakın olan noktaya kadar; Bu membaa kadar
bir hattı müstakim; Balâda zikrolunan kol-de-nin bir az cenubunda ve
çayın mansabına kadar mansabına doğru akan Rutbarşindir; Bu çay kendi
membaına kadar; Bu membadan Rutbarşin ve (Herki) nin şark ve kurbundaki
şemsi Dinan kolu sularını ayıran hattı balâya kadar en kısa mesafe; Bu
noktadan işbu kolu besleyen en yakın çaya en kısa mesafe;
Bu çay ve maruzzikir kol şemsidinan suyuna kadar; Bu mültekadan
şemsidinan suyu havzasının cenubi tepesine en yakın mesafe; Bu tepe
(Boyah) ın şark ve kurbunden geçen Hacıbey çayı ve kolunun beynindeki
zirve hattiyle tekatu noktasına kadar; En kısa bir hattı müstekim üzere
Hacıbey çayına kadar uzayan bu tepe hattı; Hacıbey çayı membaına doğru
Iran hududuna kadar.
İngiltere Sefiri Sir Ronald şarl Lindzey ve Irak Murahhası Nuri Sait
Paşa taraflarından Türkiye Cumhuriyeti Hariciye Vekili Tevfik Rüştü
Beyefendiye yazılan 5 haziran 1926 tarihli notanın tercümesidir:
Bugün beynimizde imza edilen muahedenin on üçüncü maddesine atfen şunu
beyan ederiz ki bu muahedenin mevkii meriyete vaz'ını takip eden on iki
ay içinde Türkiye Hükümeti mezkûr maddede mevzuubahis olan aidattaki
hissesini sermayeye tahvil etmek arzusunda bulunduğu takdirde Irak
hükümetini arzusundan haberdar edecek ve mezkûr hükümet ihbarı vâkıı
takip eden otuz gün zarfında bu maddenin tamamii ifası zımnında Türkiye
Hükümetine beş yüz bin Ingiliz lirasi tesviye edecektir.
Diğer taraftan şurasıda mukarerdir ki Türkiye Hükümeti mezkûr aidattaki
menafiini evvel emirde Irak Hükümetine bir tarafı salisin tediyeye
âmade olabileceği fiattan daha yüksek olmamak üzere mübayaa etmek
fırsatını vermeksizin elinden çıkarmamağı taahhüt eyler.
Teati edilen işbu notaların bugün imza edilen muahedenin cüz'ü
mütemmimini teşkil ettiği takarrür etmiştir. Bu vesile ile ihtiramatı
faikamızı tecdit ederiz.
5 haziran 1926
Lindzey Nuri Sait
Hariciye Vekili Tevfik Rüştü Bey Efendi tarafından Ingiltere Sefiri Sir
şarl Lindzey Cenablarına ve Irak Murahhası Nuri Sait Paşaya yazılan
müttehidülmeal mektupların tercümesidir:
Aramızda bugün İmza edilen muahedenin on dördüncü maddesine atfen
berveçhizir vukubulan beyanatınızı havi olarak bugünkü tarihli
gönderdiğiniz notayı ahiz ve senet ittihaz ettiğimi arzederim.
Bu muahedenin mevkii meriyete vaz'ını takip eden on iki ay içinde
Türkiye Hükümeti mezkûr maddede mevzuubahis olan aidattaki hissesini
sermayeye tahvil etmek arzusunda bulunduğu takdirde Irak Hükümetini
arzusundan haberdar edecek ve mezkûr Hükümet ihbarı vâkıı takip eden
otuz gün zarfında bu maddenin tamamii ifası zımnında Türkiye Hükümetine
beş yüz bin Ingiliz lirası tesviye edecektir.
Diğer taraftan şurası da mukarrerdir ki Türkiye Hükümeti mezkûr
aidattaki menafiini evvel emirde Irak Hükümetine bir tarafı salisin
tediyeye âmade olabileceği fiattan daha yüksek olmamak üzere mübayaa
etmek fırsatını vermeksizin elinden çıkarmamağı taahhüt eyler.
Teati edilen işbu notaların bugün imza edilen muahedenin cüz'ü mütemmimini teşkil ettiği takarrür etmiştir.
Dr. T. Rüştü